Ιστορία Αμπέλου & Οίνου
O ιστορικός χρησιμοποιεί συνήθως σαν πυξίδα μέσα στο χρόνο μια μακριά σειρά από γεγονότα συνταρακτικά, ένδοξους ήρωες και λίγο ως πολύ συγκεκριμένες ημερομηνίες για να διακρίνει τις τάσεις, τις ιδέες, το «κλίμα» των διαφόρων εποχών.Η μεθοδολογική αυτή προσέγγιση όμως αχρηστεύεται στην περίπτωση που το ζητούμενο είναι η ιστορία ενός φυτού – της αμπέλου – και του προϊόντος της μεταποίησης του καρπού του – του οίνου.Ποιο είναι τότε λοιπόν το οπλοστάσιο του ερευνητή της ιστορίας της αμπέλου και του οίνου.Ευρήματα αρχαιολογικά, γίγαρτα σταφυλής σε νεολιθικούς οικισμούς, τοιχογραφίες σε αιγυπτιακούς τάφους, θραύσματα αμφορέων και άλλες ενδείξεις οινεμπορίου στους εμπορικούς δρόμους του παρελθόντος, απλά αντικείμενα καθημερινής χρήσης, εργαλεία αμπελουργικά και σκεύη οινοποίησης, έργα κοσμικής και θρησκευτικής τέχνης, αλλά και πληροφορίες, σπαρμένες μέσα στα κείμενα της αρχαίας γραμματείας: ποίηση, δράμα, ιστορία σε καταλόγους αποθηκών, σε εγχειρίδια με συμβουλές αμπελοκομικής τεχνικής, στην Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, σε συμφωνητικά, σε κώδικες βυζαντινούς και μεσαιωνικά χειρόγραφα, σε άλλα κείμενα, νεώτερα: λογοτεχνικά, νομοθετικά, τεχνολογικά καθώς και στο θησαυρό της προφορικής παράδοσης: εθιμική λατρεία, παραδοσιακή τεχνολογία, δημώδης ιατρική, παραδόσεις και δεισιδαίμονες συνήθειες.Οι διηγήσεις οι μικρές, αλλά και οι μεγάλες ιστορίες, τα ανέκδοτα και οι απλές ενδείξεις όπου μπλέκονται αξεδιάλυτα τα γεγονότα με τους μύθους και οι αρχαίες θεότητες (Διόνυσος) με τους αγίους του χριστιανικού εορτολογίου (Άγιος Τρύφωνας, Saint Vincent) βοηθούν στην κατανόηση των συνηθειών και της νοοτροπίας όλων αυτών των ανώνυμων και επώνυμων αμπελουργών, οινοποιών και ... οινοποτών που συνέχισαν ακούραστα και με τα μέσα που μπορούσαν να διαθέσουν στην εποχή του ο καθένας, να φτιάχνουν και να πίνουν κρασί σε όλον το ρου της ιστορίας.Και που οδηγεί η γνώση της ιστορίας αυτής.Οδηγεί στο να αγαπηθεί το αμπέλι και το κρασί του σήμερα, μέσα από τη γνώση του παρελθόντος του και αφού τοποθετηθεί στη θέση που έχει πραγματικά στη ζωή του ανθρώπου: τροφή, μέσο βιοπορισμού, τεχνολογία, εμπόρευμα, γιορτή, χαρά, φάρμακο, έμπνευση, υπέρβαση, σύμβολο, θεότητα, δημιουργός πολιτισμού.Κι αυτό γιατί σε τελική ανάλυση, η ιστορία της αμπέλου και του οίνου είναι μια μεγάλη περιπλάνηση μέσα στην ιστορία και τον πολιτισμό του ανθρώπου.Η άμπελος και ο οίνος στον ελληνικό χώρο.Οι ευνοϊκές για την αμπελοκαλλιέργεια συνθήκες, κλιματολογικές, εδαφολογικές κ.λ.π. επέτρεψαν την ευρεία διάδοσή της σε όλον τον ελληνικό χώρο από πολύ νωρίς. Έτσι, η άμπελος και ο οίνος που θεοποιήθηκαν στα πρόσωπα του Διονύσου, μπόρεσαν να ασκήσουν η γονική επίδρασή τους στο ελληνικό πνεύμα και τον πολιτισμό.Στο χώρο αυτόν λοιπόν παρήχθησαν πολλοί οίνοι ξακουστοί για την ποιότητά τους (Χίος, Λέσβιος και Θάσιος μεταξύ άλλων) των οποίων μάλιστα την αυθεντικότητα προστάτευαν ειδικά νομοθετικά κείμενα. Οι βασικές αρχές της αμπελοοινικής πολιτικής που ακολουθήθηκε για την παραγωγή τους συνεχίζουν ακόμη και σήμερα να αποτελούν προϋποθέσεις για τη δημιουργία κρασιού ποιότητας (επιλογή εκλεκτής ποικιλίας, χαμηλά συστήματα διαμόρφωσης, πρέμνα μη υποστηριζόμενα από δέντρα, πυκνότητα φύτευσης, αυστηρό κλάδεμα, αποφυγή φορτώματος και άλλες). Οι επικερδείς εξαγωγές των οίνων αυτών άφησαν ως μνημεία του εκτεταμένου ελληνικού οινεμπορίου, σφραγισμένους με τον τόπο της προέλευσής τους αμφορείς κατεστραμμένους σε όλον τον τότε γνωστό κόσμο.Καλλιτέχνες, εμπνευσμένοι από τους μύθους και τη λατρεία του Διόνυσου, δημιούργησαν έργα τέχνης αθάνατα: δοχεία του ποτού μετάλλινα (αγγεία από τον «τάφο του Φιλίππου» στη Βεργίνα) ή κεραμικά (κρατήρες του Εξηκία), σκεύη (σουρωτήρια, αναδευτήρες) και νομίσματα (στατήρας της Θάσου, τετράδραχμο της Μένδης και της Τορώνης) όλα στολισμένα με μοναδικές παραστάσεις. Από τα δώρα του Διόνυσου άντλησαν έμπνευση ή σε αυτά αναφέρονται πάμπολλα κείμενα. Πρόκειται κυρίως για έργα ποιητικά (ομηρικά έπη, λυρική ποίηση κ.α.) καθώς και για φιλοσοφικούς διάλογους (τα Συμπόσια του Πλάτωνα και του Ξενοφώντα, οι Δειπνοσοφιστές του Αθήναιου κ.α.) όπου υπάρχει και πλήθος χρήσιμων πληροφοριών για τους οίνους της αρχαιότητας. Το δράμα, κορυφαία έκφραση της εποχής, γεννήθηκε από τον διονυσιακό διθύραμβο. Έντονα διονυσιακό χαρακτήρα είχαν οι πολυάριθμες γιορτές και κυρίως τα αφιερωμένα στο Διόνυσο Μικρά και Μεγάλα Διονύσια, οπότε γίνονταν και οι θεατρικοί αγώνες. Αλλά και τα συμπόσια, κοινωνικός θεσμός της αρχαιότητας, ευκαιρία για πνευματικές συζητήσεις και ανταλλαγή ιδεών, είχαν ως άξονα την εθιμοτυπικά καθορισμένη οινοποσία.Από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας η άμπελος και ο οίνος κρατούν σταθερά τη μεγάλη συμβολική τους δύναμη στον ελληνικό χώρο. Έργα της βυζαντινής εικονογραφίας και αργυροχρυσοχοϊας αλλά και μερικά από τα ωραιότερα δημοτικά τραγούδια καθώς και αριστουργήματα της λαϊκής χειροτεχνίας (κεντήματα, ξυλόγλυπτα κ.α.) αποτελούν αδιάψευστους μάρτυρες της δημιουργικής αυτής πνοής μαζί βέβαια με τον πλούτο της προφορικής παράδοσης. Και αν ο Διόνυσος έδωσε τη θέση του στον Άγιο Τρύφωνα και σε μια σειρά άλλων αγίων που σχετίζονται με το αμπέλι και το κρασί, η άμπελος και ο οίνος δεν έπαψαν ποτέ να αποτελούν πηγή έμπνευσης και τρόπο ζωής για τους Έλληνες.